جامعه کبیره
به علت درخواست یکی از عزیزان در رابطه با زیارت جامعه کبیره ، نوشتار زیر تهیه شده است.
در باب زیارت کبیره دانشمندان و محدثین فراوان سخن کفته اند شرح های زیادی نوشته اند ولی شاید کسانی باشند که به آن شروح دسترسی ندارند. بنابر این در این نوشتار بطور مختصر به معرفی این زیارت نامه می پردازیم تا روزنه ای باشد برای آشنایی بیشتر.
زیارت نامه ها
زیارت نامه های که در کتاب های دعا وجود دارد بطور کلی بر دو نوع هستند
1-زیارت های مخصوص : این زیارت نامه ها ، مخصوص افراد خاصی هستند که فقط در مشاهد مشرفه آن فرد خوانده می شود. زیارت هایی که مخصوص پیامبر یا امام خاص هست آن زیارت فقط برای پیامبر خوانده می شود یا در حرم امامی که زیارت برای آن است خوانده می شود مثل زیارت عاشورا ، این زیارت مخصوص امام حسین علیه السلام است و امام دیگری را با این زیارت نمی شود زیارت کرد. و یا اینکه با زیارت نامه امام رضا نمی شود امام حسین را زیارت کرد و بالعکس.
2-زیارت های مطلق :این زیارت ها مخصوص فرد خاصی نیست بلکه با این زیارت ها می توان همه معصومین علیهم السلام را زیارت کرد همانند زیارت "امین الله" که از بهترین زیارت نامه ها است گرچه آن زیارت برای اولین بارجهت زیارت امیر المومنین نقل شده است. اما با این زیارت نامه ،همه امامان را در حرم یا دور از حرم می توان زیارت کرد. و وقتی به محتوای "امین الله " نگاه می کنیم دریای از معارف و مسائل تربیتی را در آن مشاهده می کنیم .
زیارت جامعه کبیره هم از این قسم می باشد یعنی از زیارت ها ی مطلق است و می شود هریک از امامان را با این زیارت در حرم یا از راه دور زیارت کرد . زیارت جامعه کبیره دریای از معارف انسان شناسی و امام شناسی است وقتی اوصاف امام را تبیین می کند در واقع مقام انسان را نیز گزارش می کند. امام انسانی است که همه کمالات هستی را از خداوند دریافت کرده است و این نشان می دهد که انسان چه مقامی را در هستی دارا است ولی افسوس که :
خویشتن نشناخت مسکین آدمی از فزونی آمد و شد در کمی
به عبارت های زیر توجه بفرمایید :
و ایاب الخلق الیکم و حسابهم علیکم وفصل الخطاب عندکم (بازگشت آفریدگان بسوی شما و حسابشان به عهده شماست . شناخت حق از باطل نزد شما است )بکم فتح الله و بکم یختم الله و بکم ینزل الغیث وبکم یمسک السماء ان تقع علی الارض و بکم ینفس الهم و یکشف الضر (خداوند بوسیله شما در آفرینش را گشوده و هم بخاطر شما آنرا به پایان رسانده است برای شما است که باران فرود آورد و آسمان را همچنان نگهدارد تا بر زمین مستقر نگردد اندوه را برای شما از دل مردم می زداید و پریشانی را بر طرف می سازد )
و موارد دیگری که هر کدام بیانگر مقام انسان کامل و معرفت ما را به ائمه بیان می کند.
در اینجا چند مساله را جهت آشنایی بیشتر با زیارت و جامعه کبیره بیان می کنم
1-معنای زیارت و اقسام آن
2- وجه نامگذاری این زیارت به جامعه کبیره
3- سند این زیارت و بیان اندیشمندان در عظمت و بزرگی آن
اما مساله اول: زیارت به معنای دیدار است و این خود بر چند گونه است حسی ،خیالی ، قلبی
دیدار حسی یعنی با چشم کسی را زیارت و دیدار کنیم و این معنا برای همه مفهوم است
دیدار خیالی این است که زائر مزور (کسی را که زیارت می کند ) رادر خیال و ذهن خود تصور می کند و در خیال خود با او صحبت می کند.
زیارت قلبی، اصل زیارت همین زیارت قلبی است و حتی زیارت های حسی مقدمه رسیدن به این زیارت است. کسی که امام را در قلب خود زیارت کند او حقیقتا زائر بوده بدون اینکه در حس و ظاهر کسی را زیارت کرده باشد .
بنابراین زمانی که زیارت حقیقی به قلب باشد دیگر بعد زمانی و مکانی در آن تاثیری نخواهد داشت
گرچه دوریم به یاد تو سخن می گوییم بعد منزل نبود در سفر روحانی
اما مساله دوم : درکتاب های دعا این زیارت معروف به زیارت جامعه است.و برای این نام گذاری می توانیم دو معنا ذکر کنیم .
اولا:مراد از جامعه این باشد که زائر بواسطه این زیارت جمیع معصومین را می تواند زیارت کند. و ثواب زیارت همه آنها برای زائر ثبت می شود .لذا اگر همه ائمه مورد زیارت باشد باید بجای یا ولی الله بگوید یا اولیاء الله
ثانیا: در این زیارت همه کمالات و مناقب معصومین علیهم السلام ذکر شده است خلاصه اینکه این زیارت جامع و در برگیرنده همه کمالات و شئونات عالی آن بزرگواران است
این زیارت یک شناخت کامل و جامع نسبت به امامان در انسان ایجاد می کند و کسی با خواندن این زیارت امامی یا امامان را که زیارت کند به حق می توانیم ادعا کنیم که عارفا بحقه و بحقهم آنها را زیارت کرده است .
مساله سوم : در کتاب های معتبر حدیثی این زیارت از امام هادی علیه السلام نقل شده است شیخ صدوق در کتاب "من لایحضره الفقیه " و"عیون اخبار الرضا" و شیخ طوسی در کتاب "تهذیب الاحکام " این زیارت را به سند های معتبر نقل کرده اند و علماء عارفان به خواند آن زیارت عنایت خاصی داشته اند و حضرت حجت "عجل الله تعالی فی فرجه الشریف" بعضی علماء را به خواندن آن توصیه فرموده اند.
علامه محمد تقی مجلسی پدر علامه مجلسی صاحب کتاب بحارالانوار در حالات خودش نقل می کند که:
چون حضرت آفريدهگار مرا توفيق زيارت امير المؤمنينعليه السّلام كرامت فرمود در حوالى روضه مقدسه مشغول به مجاهدات گشتم و به بركت آن بزرگوار مكاشفات بسيار بر من روى داد كه عقول ضعيفه آن را متحمل نمىتواند شد در آن عالم ديدم بلكه اگر بخواهم مىگويم كه در ميان نوم و يقظه (بیداری ) بودم كه ناگاه ديدم كه در سرّ من رأى هستم و مشهد آنجا را در غايت ارتفاع و زينت ديدم و ديدم لباس سبزى از لباسهاى بهشت بر سر قبر امامين همامين عسكريين افكنده بودند كه در دنيا مثل آن را نديده بودم و آقاى ما حضرت صاحب الأمر صلوات اللَّه عليه را ديدم كه نشسته و بر قبر تكيه كرده و روى آن جناب به جانب در است پس چون آن جناب را ديدم شروع كردم به خواندن زيارت جامعه به صوت بلند مانند مدح گويندگان پس چون تمام كردم آن جناب فرمود كه خوب زيارتى است عرضه كردم كه اى آقاى من روحم به فداى تو باد اين زيارت جد تست و اشاره كردم به جانب قبر مبارك فرمود بلى داخل شود چون داخل شدم نزديك در ايستادم آن جناب فرمود كه پيش بيا عرض كردم كه مىترسم به سبب ترك ادب كافر شوم آن جناب فرمود كه چون به اذن ما باشد باكى نيست پس اندكى پيش رفتم و حال آن كه ترسناك بودم و مىلرزيدم پس آن جناب فرمود كه پيش بيا بنشين عرض كردم كه مىترسم پس فرمود كه مترس و بنشين پس چون نشستم مانند نشستن غلامى در نزد آقاى خود آن بزرگوار فرمود استراحت كن و مربع بنشين پس به درستى كه تو زحمت كشيده و پياده و پاى برهنه آمدى بالجمله از آنجا بالنسبة باين بنده الطاف عظيمه و مكالمات لطيفه واقع شد كه اكثر آنها را فراموش نمودم پس از خواب بيدار شدم و همان روز اسباب زيارت فراهم آمد بعد آن كه مدتى بود كه راه مسدود بود پس موانع رفع شد و با پاى برهنه و پياده به زيارت آن جناب شرفياب شدم و شبى در روضه مقدسه مكرر اين زيارت را خواندم و در راه و در روضه كرامات عظيمه و معجزات غريبه ظاهر شد.
شناخت و معرفتی که انسان توسط جامعه کبیره به مقام امام و انسان کامل پیدا می کند بی نظیر است این زیارت متضمن معارف بی شماری است محتوای جامعه کبیره را می توانیم در چند قسمت بیان کنیم.
قسمت اول :سلام ها هستند در این قسمت 48 سلام از قبیل السلام علیکم یا اهل بیت النبوه
و السلام علیکم یا موضع الرساله و مهبط الوحی و آخرین سلام السلام علی الائمه الدعاه ......
قسمت دوم :شهادت هایی است که می دهیم شهادت به وحدانیت خداوند و شهادت به رسالت محمد صلی الله علیه و آله و شهادت به حقانیت امامان معصوم .و به کمالات و مناقبی که دارند شهادت می دهیم . شهادت می دهیم که امامان معصوم هستند شهادت می دهیم که آنها کسانی هستند که خداوند آنها را گرامی داشته است .شهادت می دهیم آنها مقربین درگاه الهی و اطاعت کنند گان خداوند هستند و........
قسمت سوم: در این قسمت به حقانیت اهل بیت اقرار می کنیم و می گوییم
فالراغب عنکم راغب و اللازم لکم لاحق و المقصر فی حقکم زاهق و..........
پس کسی که از شما اعراض کند از دین خارج شده است و کسی که همراه شما است به دین ملحق شده است و کسی که در حق شما کوتاهی کرده باشد و شما را آنگونه که هستید نشناسد منحرف و گمراه است و.........
قسمت چهارم :نسبت هایی است که بین محبین و دشمنان آن حضرات وجود دارد
من والاکم فد والی الله من عاداکم فقد عادی الله و من احبکم فقد احب الله و من ابغضکم فق ابغض الله
کسی که شما را مولی و محبوب خود قرار دهد خدا را مولی و محبوب خود قرار داده است و کسی شما را دشمن خود قرار دهد خدا را دشمن خود ساخته است
قسمت پنجم : در بیان وظائف امام معصوم است دراین فرازها با مسئولیت امامت آشنا می شوییم. به عبارات نگاه کنید:
و الی الله تدعون و علیه تدلون و به تومنون و له تسلمون و بامره تعملون ...... شما مردم را بسوی خدا می خوانید . براه خداوند راهنمایی می کنید .به خداوند ایمان دارید . تسلیم او هستید . و......
قسمت ششم :اینجا یک فرازهایی است که ما اطاعت و تبعییت خود را از امامان اعلام می کنیم
فمعکم معکم لا مع عدوکم آمنت بکم و تولیت آخرکم....... من با شمایم و همراه شمایم و نه با دیگران . به شما گرویدم و اول و آخرتان را یکنواخت به ولایت برگزیدم و........
قسمت هفتم : درخواست ها یی که از آنها داریم در این قسمت بیان می کنیم
فثبتنی الله ابدا ما حییت علی موالاتکم ...... و رزقنی شفاعتکم .....و جعلنی ممن یسلک سبیلکم و......
تا زنده ام خداوند مرا بردوستی و محبت و دین شماها ثابت فرماید ......شفاعت شما را نصیبم فرماید و مرا از کسانی قرار دهد که راه شما را می رود و.....
قسمت آخر : تضرع و توبه است. زائر بعد از آنکه به کمالات و شئونات امام در طول این زیارت اقرار کرد . با نهایت تضرع و ابتهال امامان را واسطه بین خود و خداوند قرار می دهد تا خداوند بواسطه آنها از گناهانش در گذرد و توبه اورا بپذیرد
یا وَلِيَّ اللَّهِ إِنَّ بَيْنِي وَ بَيْنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ ذُنُوباً لَا يَأْتِي عَلَيْهَا إِلَّا رِضَاكُمْ- فَبِحَقِّ مَنِ ائْتَمَنَكُمْ عَلَى سِرِّهِ وَ اسْتَرْعَاكُمْ أَمْرَ خَلْقِهِ وَ قَرَنَ طَاعَتَكُمْ بِطَاعَتِهِ لَمَّا اسْتَوْهَبْتُمْ ذُنُوبِي وَ كُنْتُمْ شُفَعَائِ فَإِنِّي لَكُمْ مُطِيعٌ مَنْ أَطَاعَكُمْ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ وَ مَنْ عَصَاكُمْ فَقَدْ عَصَى اللَّه
ای ولىّ اللَّه ميان من و خدا گناهانى هست كه جز رضاى شما آن را محو نميكند، پس بحقّ كسى كه شما را امين سرّ و محرم راز خود ساخته، و كار خلق را برعايت و عنايت شما سپرده، و طاعت شما را قرين طاعت خود قرار داده، بخشودگى گناهان مرا از خدا بخواهيد، و شفيع من باشيد، زيرا كه من مطيع شمايم. هر كه شما را اطاعت كند خدا را اطاعت كرده، و هر كه سر از فرمان شما بتابد خدا را نافرمانى نموده است.
و بدین طریق به پایان زیارت نائل می شویم و از امام یا امامان معصوم وداع می کنیم .