نفس و شیطان یک حقیقت دارند

         نفس و شيطان هر دو يك تن بوده‏ اند            در دو صورت خويش را بنموده ‏اند

         چون فرشته و عقل كايشان يك بدند            بهر حكمتهاش دو صورت شدند

         دشمنى دارى چنين در سر خويش            مانع عقل است و خصم جان و كيش‏

         يك نفس حمله كند چون سوسمار            پس به سوراخى گريزد در فرار

         در دل او سوراخها دارد كنون            سر ز هر سوراخ مى‏آرد برون     

 

نفس و شيطان هر دو يك تن بوده‏ اند             در دو صورت خويش را بنموده‏ اند

چنان كه-

         چون فرشته و عقل كايشان يك بدند             بهر حكمت‏هاش دو صورت شدند

بهوش باشيد و از آن چه كه در درون شما مى‏گذرد غفلت نورزيد، زيرا صورت ديگرى از شيطان به نام نفس حيوانى در درون شما مشغول فعاليت است.

اى انسان:-

          دشمنی دارى چنين در سرّ خويش             مانع عقل است و خصم جان و كيش‏

گمان مبريد كه در آن هنگام كه از فعاليت نابكارانه نفس در يك موقعيت جلوگيرى می کنید، نفس شما دست از كار خود خواهد برداشت. زيرا:-

          يك نفس حمله كند چون سوسماراگر به اين سوسمار حيله‏ گر نهيب زدى و از فعاليت او جلوگيرى كردى به سوراخى  فرار مى‏كند، اما گمان مى‏بريد كه راه ديگرى براى سر بر آوردن ندارد، زيرا:-

          در دل سوراخ‏ها دارد كنون             سر ز هر سوراخ مى‏آرد برون‏

آيا مى‏دانيد كه رفتن و مخفى شدن ديو نفس در لابلاى درون انسانى چه نام دارد؟ خداى آفريننده انسان نام اين پنهان شدن و سر بر آوردن را خنوس ناميده است، زيرا رفتن و بر گشتن اين سوسمار نفس، مانند رفت و بر گشتن سر خار است كه دايماً با ديدن صياد در لاك خود فرو مى‏رود و با ايمنى از شكار سر به بيرون مى‏كشد، و با همين مكرها و حيله پردازى‏هاست كه حتى مار را در مقابل خود ناتوان مى‏سازد.

آخر، اى انسان بى‏نوا، اگر نفس حيوانى راه زن درونى تو نباشد، هيچ راه زن بيرونى توانايى بر چيدن زندكيت را نخواهد داشت.

آن قدرت درونى كه شهوات تو است، دل بى‏چاره را اسير حرص و طمع و آفت‏ها مى‏سازد، آن نيرومندى‏هاى طبيعى و حيوانى تو است كه تو را دزد و تباه ساخته و راه پيروزى نيرومندان را بر تو هموار ساخته است.

برو در حديث شريف اين پند را بشنو كه معصوم فرموده است: دشمن‏ترين دشمنان تو نفس حيوانى تو است كه در درونت قرار گرفته است. گوش به طمطراق و حماسه‏هاى اين دشمن درونى فرا مده. زيرا همانند شيطان است كه همواره د رصدد لجاجت و ستيزه با فرزندان آدم است. اين همان شيطان است كه تو را براى به دست آوردن دنيا و تكاپو در راه تقويت خود طبيعى رهسپار عذاب ابدى نموده است، فرو بردنت به كام مرگ، براى او چه اهميتى دارد. او با سحر و افسون خود، صد چندان کارهای وحشتناك انجام مى‏دهد. 

 

تاثیر قوه خیال در زندگی انسان ها در مثنوی معنوی

خیال یکی از مراتب ادراکی انسان است و انسان با نیروی خیال است که از گذشته یاد می کند یا یاد دوستان و عزیزان خود می کند. خیال یکی از نعمت های خداوند در وجود انسان می باشد . اما انسان علاوه بر خیال دارای قوه عاقله  نیزمی باشد و باید زندگی  خود را براساس عقلانیت تنظیم کند خداوند در قرآن و همینطور پیامبران و عالمان در آموزه های خود انسان را به عقلانیت دعوت کرده اند . اما قوه خیال و واهمه با تاثیر گذاری خود انسان را از عقلانیت دور کرده و معیار و محور کارهای او قرار می گیرند . فلاسفه مخصوصا ابن سینا انسان رااز تاثیر وهم و خیال برعقل برحذر داشته اند .

یکی از کسانی که تاثیر خیال بر زندگی انسان ها را بخوبی تبیین کرده است مولوی است اودر کتاب مثنوی معنوی که از شاهکارهای ادبی زبان فارسی است بصورت های مختلف تاثیر وهم و خیال را در زندگی انسان بیان کرده است . در این نوشتار بطور گذرا ابیاتی از مثنوی که تاثیر خیال و وهم را بیان کرده نقل می کنیم.

ا- گفتار و کردار بشر همه بر محور وهم و خیال می گردد

قهرها و مهرها و صلح ها و جنگها ،دوستی ها و دشمنی ها ، نیکی ها و بدی ها ، اختلاف عقاید و مسالک و آراء و عواطف  بالجمله آنچه از آدمی بظهور می آید سرمایه اصلی همه ، همان وهم و خیال است.

جان همه روز از لگد کوب خیال                   و ز زیان و سود  وز خوف زوال 

نی صفا می ماندش نی لطف و فر                  نی  بسوی آسمان  راه سفر

                                                                                 دفتر اول

از خیالات تو می آید بلا                             چون خیالت فاسد آمد جابجا

گه خیال فرجه و گاهی دکان                       گه خیال علم و گاهی خان و مان 

گه خیال مکسب و سوداگری                       گه خیال تاجری  و  داوری 

گه خیال  نقره و فرزند و زن                       گه خیال بوالفضول  بوالحزن

گه خیال آشتی و جنگها                              گه خیال نامها و ننگها

                                                                     دفتر دوم

هرکسی شد برخیالی ریش گاو         گشته در سودای گنجی کنجکاو

از خیالی گشته شخصی پر شکوه        روی آورده به معدن های کوه

وز خیالی آن دگر با جهد مر               رو نهاده   سوی دریا بهر  در

وآن دگر بهر ترهب در کنشت             وآن دگر  اندر حریصی سوی کشت

2-تاثیر خیال در ایجاد امور خارجی

چه بسا صورت های خیالی که در ذهن جای گرفته است موجب حصول امور عینی خارجی گردد  مثل این که توهم صحت مزاج و خیالات خوش باعث نشاط و فربهی بدن می شود و بر عکس نیز توهم نیماری و خیالات ناخوش سبب بیماری گردد.

 

آدمی را فربهی هست از خیال                      گر خیالاتش بود صاحب جمال

ور خیالاتش نماید ناخوشی                          می گدازد همچو  موم از آتشی

در میان مار و کژدم گر تورا                           با خیالات  خوشان دارد خدا

مار و کژدم تو را مونس بود                           کآن خیالت  کیمیای مس بود 

صبر، شیرین از خیال خوش شده است            کآن خیالات فرج پیش آمده است

                                                                   دفتر دوم