بسوی حیات طیبه (بخش دوم)
مقدمه
در فرهنگ قرآن زندگی مطلوب در سایه ایمان و عمل صالح شکل میگیرد و قرآن انسان ها را به این زندگی فرا خوانده است ایمان به خداوند و اسماءو صفات او حقیقتی است که انسان ها با آن زندگی کرده و بر اساس آن به اجتماع و انسان های دیگر خدمت می کند و در نتیجه ایمان و عمل صالح زندگی انسان شکل جدیدی به خود می گیرد که در فرهنگ قرآن از آن به حیات طیبه تعبیر می شود انسان با داشتن ایمان و عمل صالح در طریق استکمال روح و تعالی آن قرار می گیرند .
آموزش و پرورش با عنایت به نگاه قرانی،در تدوین کتاب های درسی سیاست خود را بر محور شکل گیری حیات طیبه در دانش آموزان دوره های مختلف تحصیلی قرارداده است. دراین ارتباط مجله رشد آموزش ابتدایی برای بستر سازی و ایجاد زمینه لازم برای معلمان و کارشناسان آموزشی، اقدام به نشر مقاله ای در توضیح و تبیین حیات طیبه نمود .آنچه در زیر می آید اصل مقاله ای است که در مجله رشد آموزش ابتدایی شماره 1و3درسال 1392به چاپ رسیده است
بسوی حیات طیبه(عمل صالح )
حیات طیبه دو رکن اساسی در وجود انسان دارد که انسان با داشتن آن دو امکان ورود به حیات طیبه را پیدامیکند که عبارت از ایمان و عمل صالح هستند . عمل صالح ،عملی استکه ازایمان به خداوند ناشی شده و باعث پیدایش حیات طیبه و تقرب یه پروردگار میگردد. ابتدا باید معنای عمل صالح را بدانیم و ببینیم به چه عملی ،عمل صالح گفته می شود. بطور کلی ما دو جورعمل داریم عمل صالح و عمل فاسد . در آموزه های دینی و تربیتی ما را تشویق به انجام عمل صالح و دوربودن از عمل فاسد کرده اند.
صالح بودن عمل به چیست ؟
در قرآن کریم بطور فراوان روی عمل صالح تاکید شده است ولی صلاحیتی که عمل را صالح می کند چیست؟ بیان نشده است . امااز شواهد و قرائنی که ذکرشده می توان فهمیدکه عمل صالح چیست. به بعضی از آن آیات اشاره می شود .
1- عمل صالح آن عملی ست که شایستگی برای درگاه خدای متعال داشته باشد .صبروا ابتغاء وجه ربهم . رعد/22 به منظور بدست آوردن وجه پروردگار صبر کردند. و یا اینکه در سوره بقره آیه277 می فرماید:و ما تنفقون الا ابتغاء وجه الله . انفاق نمی کنید مگر برآی بدست آوردن وجه خداوند. در این دو آیه ملاحظه می کنید انفاق و صبر که از عمل های صالح میباشند جهت تقرب و بدست آوردن رضایت خداوند انجام میگیرد.
2- نشانه دیگرصالح بودن عمل آن است که صلاحیت دارد در مقابل آن ثواب داده شود
ثَوابُ اللَّه ِخَيْرٌلِمَنْ آمَن َوَعَمِلَ صالِحا .قصص/80 ثواب خداوند بهتر است برای کسی که ایمان آورد و عمل صالح انجام دهد .
با توجه به این نشانه ها عمل صالح، عملی است که برای بدست آوردن رضایت پروردگار و تقرب به آن صورت می گیرد و بااین نگاه عمل صالح میدان وسیعی دارد که هرگونه کار نیک و خوب را که در جهت ارتقاء و استکمال انسان باشد شامل می شود بطورمثال یک پزشک باید کار خود را در درمان بیمار طوری انجام دهد که وقتی کار خود را مرورمیکند بتواند بگوید واقعا آنچه در توانم بود انجام دادم و بهتر از آن ممکن نبود و یا یک مکانیک و نجار وقتی کارهایی را برای مردم انجام می دهند باید به نحوی خوب کارش را انجام دهد که در پیشگاه خداوند احساس تقرب و وجدان خود احساس رضایت کند .
معلمی نیز از آن مواردی است که در محورعمل صالح قرار می گیرد و شاید بتوان گفت که درمیان شغل ها شغلی همانند معلمی در ردیف مصادیق عمل صالح قرار نمی گیرد . معلمی با روح و روان انسان سرو کاردارد و این معلم است که تربیت و شخصیت و اعنماد به نفس و خلاقیت و در یک کلام دین و دنیای دانش آموز خود را در دست گرفته و به او تقدیم میکند. با توجه به ملاک صلاحیت عمل که تقرب به خداوند میباشد کارهای معمولی و روز مره زندگی ما اگربا قصدقربت ونیت الهی انجام گیرد عنوان عبادت و عمل صالح پیدا خواهدکرد . پیامبردر توصیه ای به اباذر فرمود: یااباذر لیکن لک فی کل شیی نیه حتی فی النوم و الاکل. بحار الانوار ج 77ص84 ای ابوذر بایددرهر کاری حتی در خوردن و خوابیدن قصد الهی داشته باشی (تا آن کاربرای تو عبادت محسوب شود و ازثواب آن بهره مند شوی ). نیت کردن در غذا خوردن و خوابیدن به این معنا است که انسان مومن به هنگام خوردن و خوابیدن قصد می کند که غذا می خورم و یا می خوابم تا نیرو بگیرم و بتوانم بهتر خدا را عبادت و به بندگان خدا خدمت نمایم .
آثار مثبت عمل صالح
عمل صالح در زندگی فردی ،خانوادگی و اجتماعی انسان آثار مثبت و نتائج مفید دارد که به بعض ازآنها اشاره می کنیم .
1-عمل صالح باعث افزایش ایمان و تقویت اراده میگردد.
2-عمل صالح تاثیر در صالح بودن ذریه و نسل انسان دارد . بنابر این بنای کعبه توسط ابراهیم ازبهترین نمونه های عمل صالح می باشد و هدف حضرت ابراهیم واسماعیل ازساختن خانه خدا آن بودکه این خانه دلیل عینی برای اسلام آوردنشان باشد و مرکز دینی توحیدی فرزندانشان شود.
3- عمل صالح باعث راهیابی و دانایی بیشتر صاحب عمل در آینده می شود . والذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا .عنکبوت/69 کسانی که در راه ما بکوشند راههای خود را به ایشان نشان خواهیم داد .
4- عمل صالح باعث پذیرش توبه و بخشش گنا هان دیگر می گردد .وَمَن يُؤْمِن بِاللَّهِ وَيَعْمَلْ صَالِحًايُكَفِّرْعَنْه ُسَيَِّاتِهِ وَيُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تجَْرِى مِن تحَْتهَِاالْأَنْهَارُ .تغابن/9
وهركس به خداايما ن بياورد وعمل صالح انجام دهدخداوندگناهانش رامىزدايد واورادربهشتهاوباغهايى كه اززير (ساختمان ودرختان) آنها نهرهاجارى است واردمىكند.
صدقه وانفاق که ازبهترین های عمل صالح است و انسان های مومن و نیکوکار در زندگی خود برای آن حساب جداگانه ای دارندچنانچه اگر کسی اهل صدقه و انفاق باشدو بخشی ازاموال خود را انفاق کند همین موجب بخشش گناهان او میگردد . إِن تُبْدُواْ الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِىَ وَإِن تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاء َفَهُوَخَيرٌْلَّكُمْ وَيُكَفِّرُعَنكُم مِّن سَيَِّاتِكُمْ وَاللَّه ُبِمَاتَعْمَلُونَ خَبِير . بقره/271یعنی اگرصدقههاراآشكاربدهيد،خوب است واگرآنهاراپنهان كنيدوبه نيازمندان بدهيد،براىشما بهتراست وگناهان را ازشمامىزدايدوخدابه آنچه مىكنيدآگاه است.
5- اثر دیگر عمل صالح آن است که کلمه طیب را بسوی خداوند بالا می برد إِلَيْه ِيَصْعَدُالْكلَِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُه .فاطر/10کلمه طیب بسوی خداوند صعود می کند و عمل صالح آن را در صعود مدد می دهد .کلمه طیب یعنی سخن پاک،و منظورازکلمه طیب اعتقاد به خداوند و اسماء و صفات خداوند متعال است . ایمان تنها راه ارتباطی انسان با خداوند است که در کلمه توحید یعنی لا اله الا الله خلاصه شده است . وچیزی که ایمان و ارتباط انسان باخداوند را حفظ می کند طبق بیان آیه شریفه عمل صالح است که ایمان را حفظ و موجب قوت آن شده و انسان رادر پیشگاه خداوند تعالی می بخشد.
6-فلاح و رستگاری : از نگرانی های انسان های بیدار و آگاه رستگاری و به اصطلاح سوء عاقبت و یا عاقبت بخیر نشدن است. در علم اخلاق هنگامی که از ترس به عنوان یکی از رزائل اخلاق بحث میکنند ترس از سوء عاقبت را ممدوح شمرده واز آن به نیکی یاد میکنند. یکی از راه های بدست آوردن رستگاری و عاقبت بخیری به تعبیر قرآن ، عمل صالح است کسانی که اهل ایمان باشند و درطی زندگی خود دارای عمل صالح باشند از رستگاران و عاقبت بخیر ها هستند فَأَمَّا مَنْ تا بَ وَآمَن َوَعَمِلَ صالِحاً فَعَسىأَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُفْلِحين سوره قصص/17اماكسى كه توبه كرد وعمل صالح انجام داد شايدچنين كسى ازرستگاران باشد.
مصادیق عمل صالح
بعد از این که آثار وملاک صلاحیت عمل صالح را دانستیم مواردی از آنها را ذکر می کنیم . اما قبل از آن بعنوان مقدمه باید بدانیم عمل صالح از دو جهت قابل توجه است 1-جنبه ایجابی : جنبه ایجابی عمل صالح کارهایی است که تحت عنوان واجبات و مستحبات انجام می شود 2-جنبه سلبی:بعضی ازعمل ها هستندکه ازگناهان کبیره بوده و در مقابل عمل صالح قرار دارند اما هنگام مواجه شدن با آنها تر ک و انجام ندادن آن،خود عمل صالح محسوب میشود بطورمثال انسان با مال حرام و یا زن نامحرم مواجه می شود انجام آنها گناه کبیره بوده و خداوند بر آنها عذاب و آتش جهنم وعده داده است . امااگرانسان ازمال حرام و زن نامحرم اجتناب کرده و از آنها دور شود و دست و دامن خود را به آنها آلوده نکند ازبهترین اعمال صالح محسوب می شود. و همینطور پرهیزاز غیبت ،عیب جویی ،دروغ گفتن ،سخن چینی ،مسخره کردن دیگران ،حسد، غضب و عصبانیت بی جا از اعمال نیک و صالح محسوب میشود.
بر اساس روایتی که ازطریق شیعه و اهل سنت نقل شده و معروف به حدیث قرب نوافل است واجبا ت ازبهترین و محبوبترین اعمال پیش خداوند است امام باقر علیه السلام این حقیقت رااززبان خداوند چنین بیان می کند: هيچ يك از بندگانم بمن تقرب نجويد با عملى كه نزد من محبوبترباشدازآنچه براوواجب كردهام،وبدرستى كه بوسيله نمازنافله بمن تقرب جويدتاآنجاكه من دوستش دارم،وچون دوستش دارم آنگاه گوش اوشوم كه بدان بشنود،وچشمش شوم كه بدان ببيند،وزبانش گردم كه بدان بگويد،ودستش شوم كه بدا ن برگيرد،اگربخواندم اجابتش كنم،واگرخواهشى ازمن كند باوبدهم. کافی ج 4 ص 75 طبق این حدیث شریف واجبات دینی ازقبیل نماز و روزه و حج و امر به معروف و نهی ازمنکر،ادای امانت ، راستگویی ،نیت یا اخلاص در عبادت و واجبات دیگر که دردین بیان شده پیش خداوند ازمحبوب ترین و با فضیلت ترین اعمال محسوب میشود ودر روایتی از امام سجاد نقل شده که فرمود:هر کس عمل کند به آنچه خدا بر او واجب کرده از بهترین مردم است –اصول کافی ج2ص81- و بعد ازواجبات اعمال مستحبی که به نافله یا نوافل معروف هستند از بهترین مصادیق اعمال صالحه محسوب می شوند که درمتن حدیث به آن اشاره شده که انسان با انجام مستحبات تا چه اندازه به خداوند تقرب پیدا میکند به حدی که خداوند چشم،گوش و در یک کلام همه مجاری ادراکی و تحریکی بنده خود می شود. بنابر این واجبات دینی و مستحبات ازبهترین مصادیق اعمال صالحه بوده که انسانها با انجام دادن آنهادر دنیا از حیات طیبه بر خوردار شده و تقرب به پروردگار پیدا کرده و در جهان آخرت از زندگی سعادتمندانه برخوردار شده و ازنعمتهای آن جهان در سطح وسیعی بهره مند میگردند . ازجمله چیزهایی که از اعمال صالح محسوب می شود تحصیل علم و دانش است تحصیل علم و معرفت به حدی از ارزش و کمال برخوردار است که پیامبر خدا آن را بر هر مرد و زن مسلمان واجب میداند النبي «ص»: طلب العلم فريضة على كلّ مسلم،ألاإنّاللَّه يحبّ بغاةالعلم اصول کافی ج1ص30 یعنی طلب علم بر هر مسلمانی واجب است و خداوند دانشجویان را دوست می دارد .در این باب ما روایت های زیادی داریم که ارزش علم و دانشجویی را بیان کرده است. رسول خدا در روایتی ثواب دانشجو را چنین بیان میکند:كسى كه در راهى رودكه درآن دانشى جويد خدا اورا براهى سوى بهشت برد، همانا، فرشتگان باخرسندى بالهاى خويش براه دانشجو فرونهند واهل زمين وآسمان تابرسدبماهيان دريا براى دانشجوآمرزش طلبند وبرترى عالم برعابد مانندبرترى ماه شب چهارده است برستارگان. در این حدیث پیامبر عالم را بر عابد افضل دانسته است و سعدی با الهام از این حدیث در گلستان حکایتی را نقل میکند که خواندنی است.
صاحب دلی به مدرسه آمد زخانقاه بشکست عهد صحبت اهل طریق را
گفتم میان عالم و عابد چه فرق بود تا اختیار کردی از آن این فریق را
گفت آن گلیم خویش برون می برد زموج وین سعی میکند که بگیرد غریق را
رسول اكر م ودوحلقه جمعيت
رسول اكرم صلّى اللَّه عليه وآله واردمسجدشد،چشمش به دواجتماع افتادكه ازدو دسته تشكيل شده بودوهردستهاى حلقهاى تشكيل داده سرگرم كارى بودند. يكدسته مشغول عبادت وذكرودسته ديگربه تعليم وتعلم وياددادن ويادگرفتن سرگرم بودند. هردودسته را ازنظرگذرانيد وازديدن آنهامسروروخرسندشد. به كسانى كه همراهش بودندروكردوفرمود: «اين هردودسته كارنيك مىكنندوبرخيروسعادتند.» آنگاه جملهاى اضافه كرد: لكن من براى تعليم وداناكردن فرستاده شدهام. پس خودش به طرف همان دسته كه به كارتعليم وتعلم اشتغال داشتندرفت ودرحلقه آنها نشست –منیه المرید شهید ثانی –
و از عملهای صالح می توان ریاضت و مجاهدت با نفس که درحدیثی ازرسول خدا به جهاد اکبر تعبیر شده است ،نظم، انضباط و تقسیم اوقات و برنامه ریزی ،خدمت به بندگان خدا ، اصلاح بین مردم ،سرپرستی یتیمان ،خوشرفتاری با مردم ،صله رحم و دید و بازدید با اقوام خود و عیادت بیمار و انصاف در رفتاربادیگران و قناعت و در آخر رعایت آداب و سنن درتمام شئون زندگی فردی واجتماعی نام برد که هرکدام در ساختار حیات طیبه نقش اساسی دارند.